Mobi Dick Beyaz Balina – Herman Melville 1851

Bugün itibari ile Mobi Dick’i bitirdim. (10.04.2022)

Ne macera oldu ama…

Böyle çok eski romanları eğer çeviri olarak okuyacaksam, araştırıp öyle almaya çalışıyorum. Ya yayınevine, ya çevirmene göre tercihlerim değişiyor. Bu konuda bilgisine güvendiğim arkadaşlara da soruyorum tabi.

Mobi Dick için tercihim Yapı Kredi Yayınları’nın Kazım Taşkent Klasik Yapıtlar Dizisinin Sabahattin Eyuboğlu ve Mina Urgan ‘a ait olan çevirisi oldu. Başka çevirileri okumadığım için karşılaştıramam tabi ama gerek rahat okunmasıyla gerekse kitabın önsözünde belirtilen düzyazı olmasına rağmen lirik ritmi koruyan çok başarılı bir çeviri olmuş.

Yanıma bazı kelimelerde destek olması için A’dan Z’ye Yelkende Denizcilik Terimleri Sözlüğü (Ian Dear& Peter Kemp) kitabımı da alarak, yavaş yavaş okumaya başladım. Yavaş yavaş diyorum çünkü normalde kitaplara, hele ki sürükleyici ise hunharca saldırıp okuyabilirim. Ama bu romandaki lirik anlatım, bilgilerin çokluğu derken, yudum yudum içmek istedim.

Romana gelirsek.

Beni şaşırtan birkaç nokta oldu. Tabi Mobi Dick ile ilgili olarak kaptanının saplantı derecesinde bu beyaz balinayı öldürmeyi kafasına koyduğunu biliyordum ama hikayenin gerisini berisini çok bilmiyordum.

İspermeçet balinası, İngilizce Sperm Whale denilen, denizaltılara veya onların torpillerine benzeyen bir tipi olan balinadır. Kocaman “şahmerdan” kafası, kafanın iki yanındaki minik gözleri, bir anda incelerek küçücük kalan kuyruğu, sanki bir uçağın hangar kapısı gibi ağzı ile tuhaf görünür.

Roman Ishmael ismindeki denizcinin, balina avcı gemileri ile ünlü Nuntucket adasına gelerek Kaptan Ahab’ın gemisine balina avcılığına ilk tecrübesi olarak katılması ile başlıyor. Anlatıcımız Ishmael, ilk başlarda daha çok kendi düşüncelerini anlatarak bir ısınma turu attırdıktan sonra roman ilerledikçe yavaş yavaş olaya dahil olmayan, sanki bir kamera takıp da uzaktan kayda almışçasına, kendini izole ederek, ama arada sırada bir iki cümle ile orada olduğunu hatırlatarak, bize yolculuklarını, Kaptan Ahab’ı ve İspermeçet balinasını anlatır.

Burada özellikle beyaz balinayı anlatır demiyorum. Çünkü romanın uzun bir kısmında Mobi Dick’den ziyade, ispermeçet balinasının kafasından kuyruğuna, beyninden cinsel organına kadar her bir uzvu ile ilgili detaylı bilgilendirmeler var. Bunlar kah bir olay, kah bir eski denizci hikayesi, kah bir manzara anlatımı vesilesi ile tatlı tatlı anlatılıyor. Bizi romanın sonlarına doğru gerçekleşecek (evet romanın son 3 bölümüne kadar gerçek savaşı bekliyoruz) son karşılaşmalar için bilgilendirme ve hazırlama görevinde. Ama bunların sıkıcı bilgilendirmeler olduğunu sanmayın. Hayvanları sevmeseniz bile, ki ben hayvanları ama özellikle deniz memelilerini çok severim, Melville’ in bazen teknik bazense lirik gelen anlatımı ile farklı denizlerin balina toplulukları ile ilgili öğrendiklerime çok heyecanlandım. Üstüne üstlük insan doğasına benzerlikler kurarak, balina topluluklarının veya Mobi Dick’in davranışlarının aktarımı, bu aktarım sırasındaki felsefesi, şiirsel dili ile büyük keyif aldım.

Roman 643 sayfa. Önsöz, sona eklenen balina avı resimleri, son bölüme eklenen Melville’in Mobi Dick’i yazarken tanıdıklarına yazdığı mektuplar, çeşitli alıntılar derken, 735 sayfalık bir tuğla ağırlığındaki romanı okumak, ilk başlarken, bu nasıl gidecek acaba diye düşünürken, akşamları işten geldikten sonra demir almayı sabırsızlıkla beklediğim bir serüven oldu. Zevk aldığım paragrafları işaretlemek, geminin çok uluslu tayfası arasında, din, dil, ırk farklarını görerek ama bunlar ile kısıtlanmadan, insanoğlunun aynı tutkular, aynı korkular, aynı saplantılar ile gemisini sürdüğünün gösterildiği anları fark etmek, bu romanı okumak için geçirdiğim 2 aylık süreyi değerli kılıyor.

Melville kendi hayatında da hem ticari hem askeri gemilerde denizcilik yapmış, balina avcılığı yapan seferlere katılmış bir adammış. 19.yy’da ispermeçet balinalarının hem yağından (ışık kaynağı, ilaç, krem gibi) hem de kemiklerinden (kadınlara korse gibi) faydalanıldığı için çok değerli olmasından, çılgınca avlanmış, bir noktada Melville balina avcılığını Amerika kıtasına yayılanların yaptığı açgözlü bizon katliamları ile karşılaştırsa da yine de balinaların sayısını bizonlar gibi azaltamayacaklarını belirtmesi, bir dönem neredeyse bazı balina türlerinin nesillerinin tükenecek olduklarını bildiğimiz için biraz komiktir tabi. Yine de bu romanın dilindeki gerçekçiliği, yaşanan deneyimlerden gelen dildeki kendine güvenden bir şey götürmez. Melville’in tecrübeleri yanısıra romanda sıklıkla dip notlarda belirtilen referans kitaplardan da ekstra teknik bilgiler edinmiş, bunları harmanlamıştır. Olsa olsa diyebileceğimiz Melville’in insanoğlunun vahşiliğini ve açgözlülüğünü az biraz hafife almış olduğu olabilir.

Mobi Dick’e başlarken” yazımda konusu geçen In The Heart of the Sea filminde anlatılan Essex gemisi gerçekten 1820’de bir balina tarafından batırılmış. Geminin ikinci kaptanı Nuntucket’lı denizci Owen Chase bu olay ile ilgili “Narrative of the Most Extraordinary and Distressing Shipwreck of the Whale-Ship Essex” isimli bir roman yayınlamış. Gerçi filmdekinin aksine Owen Chase karaya döndükten sonra balina avına devam etmiş, ama oğullarından biri romanını Melville’e vermiş ve bu roman da Melville’in Mobi Dick’ine ilham olmuş.

Bir de yine önsöz yazısında bahsi geçen Mocha Dick isimli Pasifik okyanusunda yaşamış bir beyaz balina hikayesi var. Amerikalı bir kaşif ve yazar olan J.N. Reynolds tarafından hikayesi yazılmış. Gerçekten de ilk 1810 yıllarında Şili açıklarında görülmeye başlamış, 1838 yılında öldürülene kadar pek çok sandalı batırmış, gemilere saldırmış, denizcilerin ölümüne sebep olmuş, boğa gibi güçlü bir balinaymış. Normalde gemilerin yakınında yüzecek kadar uysalken, avlanmaya çalışıldığını fark ettiği zaman saldırganlaşıp, gemilere tos vururmuş. Reynolds’ın wikipedia’da okuduğum alıntısında hoşuma giden bir detay ise, su püskürtmesini diğer ispermeçet balinalarından farklı olarak daha uzun aralıklı ama daha kuvvetli yapması ve sanki bir buhar makinası gibi ses yapmasıydı. Bu balina maalesef öldürülmüş olsa da neyse ki takip eden yıllarda hala okyanuslarda beyaz albino ispermeçet balinalarının görüldüğü kaydedilmiş. Mobi Dick’in genleri güvende umuyoruz ki.

Önceki yazımda balina “kazandığı” takdirde denizciler için üzülebileceğimden bahsetmiştim. Üzülmesine üzüldüm bunu inkar edemem. Denizciler arasında bu sefere anasına birkaç kuruş gönderebilmek için katılanlar, hamile karısının doğumunu, doğacak çocuğunu belki 2 yaşına kadar göremeyecek olduğunu bilen adamlar var. Denizcilik, ama özellikle romanda anlatılan balina avcı gemisinde denizcilik, uzun yıllar karadan, ailenden uzak kalmak kolay iş değil. Fakat yine de kimisinin basiretsizliğinden, kimisinin korkudan, kimisinin inancından, kimisinin hırsından Ahab’ın peşine körlemesine takılarak, kötü gideceği alametleri ile donatılmış bu yolculukta, Ahab’ı alaşağı edemeden, onun hırs girdabında yok olması da bir nevi takdir-i ilahi gibi geliyor. Mobi Dick de, hani savaş kıyımlarında bize saldıranlara biz bunu yapıyoruz’u anlatsın, korku efsanesi yaysın diye canlı bırakılan, yanında kesik kafalar ile surların arkasına geri gönderilen yaralı gibi Ishmael’i, hikayesini diğer denizcilere anlatması ve artık peşini bırakmaları için canlı bırakıyor.

Başlangıcında Mina Urgan’ın önsözünde belirttiği gibi bunu denizlerde geçen bir macera romanı olarak da okuyabilirsiniz. Öte yandan bunu insanların saplantıları, umarsızca veya korkudan bir lideri yanlış bir yolda takip etmesi, insanların karakterler ve inançları ile değerlendirilebilecek derinlikte bir bakış açısı ile de okuyabilirsiniz. Tercih ve keyif size kalmış.

Bana gelirsek, Herman Melville’in diline, anlatımına hayran kaldım. Diğer eserlerini de, eğer kısa iseler orijinalinden, değilseler iyi bir çeviriden okumak istiyorum.

Bu güzel macera için teşekkürler Melville!

Vive Mocha Dick!

© Site içerisinde yazıların tüm hakkı saklıdır.


Mobi Dick Beyaz Balina – Herman Melville 1851” için bir yanıt

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Connecting to %s